SVETI SAVA - CRNE GORE SLAVA: Kod nas najviše hramova posvećenih prvom srpskom arhiepiskopu

Dana je Savindan. Sveti Sava obilježava se širom Crne Gore svečanim akademijama u čast prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetitelja. Ovaj praznik Srpske pravoslavne crkve koja je stvorila Crnu Goru, ujedno je, shodno Temeljnom ugovoru između države i SPC - neradan dan za vjernike koji praznuju.

Sjedište Zetske episkopije bio je manastir Svetog arhangela Mihaila, po kojem je i ostrvo nazvano Miholjska prevlaka koje je poslije rata preimonovano u Ostvro cvijeća. Ovo ostrvoo kod Tivta u Bokokotorskom zalivu, svedočeći o postojanju hrišćanskih zajednica na tom području već 1.700 godina, čuva uspomenu i na prvu episkopiju formiranu na tlu današnje Crne Gore - Zetsku episkopiju, koju je u 13. vijeku osnovao i uspostavio prvi srpski arhiepiskop i prosvetitelj Sveti Sava.

Iste godine kada je srpska crkva stekla autokefalnost, 1219. godine. Od tada, kako je potvrđeno i Temljenim ugovorom, SPC ima kontinuitet u našoj državi.

Kao što se zna, najveći broj hramova i manastira posvećenih Svetom Savi u eparhijama Srpske pravoslavne crkve (SPC) nalazi se u Mitropoliji crnogorsko-primorskoj, a teritorijalno na Crnogorskom primorju.

Sveti Sava i Stefan Nemanja
 
Kada se napravi analiza broja hramova i manastira posvećenih Svetom Savi po pojedinim eparhijama Srpske pravoslavne crkve, iz aktuelnog Kalendara Srpske pravoslavne patrijaršije, dolazi se do zaključka da se upravo najveći broj (12+2) nalazi na teritoriji Mitropolije crnogorsko–primorske, čije je sjedište na Cetinju, podsjetio je ranije bivši gradonačelnik Cetinja i publicista — Jovan Markuš.

To su: manastir Savina (Herceg Novi), manastir Svetog Save (Savina glavica, Grbalj), hram Svetog Save u manastiru Gradište (Paštrovići), hram Svetog Save (Njeguši), hram Svetog Save (Krajni Do, Ćeklići), hram Svetog Save (Tivat), hram Svetog Save (Klinci, Luštica), hram Svetog Save (Herceg Novi), hram Svetog Save (Morinj), hram Svetog Save (Đenaši, Paštrovići), hram Svetog Save (Krstac, Paštrovići), hram Svetog Save (Frutak, Danilovgrad) i porušeni hram Svetog Save u Godinju (Crmnica).

Akademik i pjesnik Matija Bećković,  u jednom nedavnom intervju primijetio je da „nema nijedne crkve u Crnoj Gori, niti uopšte srpske crkve, u kojoj nisu Stefan Nemanja i Sveti Sava“.

„Šta će onima koji su kidisali na pravoslavne hramove (bivši režim, prim.red)  onda crkve na čijem su ikonostasu njihovi najveći dušmani“, zapitao se Bećković.

Podsjećanja radi, do 1944. godine Cetinjska bogoslovija je bila smještena u manastirskom konaku, u narodu nazvanom Biljarda, a bogoslovski paraklis (crkva) Svetog Save nalazio se u jugoistočnoj kuli u Biljardi, na Cetinju.

Sve ove nesporne činjenice ukazuju da je Sveti Sava, zajedno sa Svetim Simeonom Mirotočivim, ugrađen u temelje Stare Crne Gore, čije je sjedište upravo bilo na Cetinju. Uz sve to, Sveti Simeon, koji je ujedno i rodonačelnik svetorodne loze Nemanjića, rođen u današnjoj Podgorici.

Svetog Savu kao krsnu slavu proslavljaju i mnoge porodice u Crnoj Gori.

Princ, iguman, književnik, pravnik, svetitelj...

Sveti Sava (po rođenju Rastko Nemanjić) je bio srpski princ, monah, iguman manastira Studenice, književnik, diplomata i prvi arhiepiskop autokefalne Srpske pravoslavne crkve. Rođen je kao Rastko Nemanjić, najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje, i brat kraljeva Vukana i Stefana Prvovenčanog.

Kao mladić dobio je od oca Zahumlje na upravu. Međutim, Rastko je pobjegao na Svetu goru i zamonašio se u ruskom manastiru Svetog Pantelejmona, gdje je dobio ime Sava. Kasnije je sa svojim ocem, koji se u međuvremenu zamonašio i dobio ime Simeon, podigao manastir Hilandar, prvi i jedini srpski manastir na Svetoj gori.

U Srbiji je ubrzo došlo do borbe za vlast između Savine braće. Zbog toga se on vratio u Srbiju, kako bi zaustavio rat. Istovremeno se bavio prosvetiteljskim radom, nastojeći približiti svojim sunarodnicima osnove vjerske i svetovne pouke, da bi se 1217. vratio na Svetu goru. Godine 1219.

Sava je od Vaseljenske patrijaršije u Nikeji izborio autokefalnost srpske crkve sa statusom samostalne arhiepiskopije, a vaseljenski patrijarh Manojlo I Carigradski ga je imenovao za prvog srpskog arhiepiskopa. Ostao je arhiepiskop sve do 1233., da bi ga potom zamijenio njegov učenik Arsenije. Više puta je putovao u Palestinu. Na povratku sa jednog od hodočašća iz Svete zemlje 1236. smrt ga je zatekla u tadašnjoj bugarskoj prestonici Velikom Trnovu. Njegove mošti je u manastir Mileševu preneo njegov nećak, kralj Vladislav.

Njegova najznačajnija pisana djela su „Žitije Svetog Simeona“, „Karejski tipik“, „Hilandarski tipik“ i „Studenički tipik“, kao i „Zakonopravilo“.

Savin kult u narodu bio je jak. Poslije jednog ustanka Srba protiv Osmanskog carstva, turski zapovjednik Sinan-paša je 1594. naredio da se spale mošti svetoga Save na Vračaru. Na mjestu za koje se vjeruje da se to desilo podignut je Hram Svetog Save. U Srbiji se dan njegove smrti po gregorijanskom kalendaru (27. januar) proslavlja kao Dan prosvete.