Šta piše u osmanskim defterima o nastanku muslimana u Srebrenici: Alija sin Radiča, Mehmed sin Bogdana...

PIŠE: Dr Dragan Đokanović

Prema osmanskim defterima za Zvornički sandžak (posebno iz 1519, 1533. i 1604. godine), proces islamizacije se detaljno može pratiti kroz konkretne popise stanovništva u selima oko Srebrenice. U tim dokumentima zabilježena su konkretna imena, poreski statusi i prelasci na islam. U prvim decenijama turske vlasti, u defterima su popisivani muslimani sa hrišćanskim imenima očeva. Tipični primeri iz Srebreničkog kadiluka i okoline: Alija - sin Radiča, Mehmed - sin Bogdana, Husein - sin Branislava, Sulejman - sin Radivoja. 
Kada bi pravoslavni Srbin primio islam, u defteru je često upisivan sa novim imenom, a umesto imena oca stavljano je "Abdulah" (božji rob) ili "Ismail", što je značilo "novi musliman". Ti lokalni Srbi konvertovali su se radi oslobađanja od plaćanja glavarine (džizje), očuvanja svojih posjeda i zanatskih radnji, te dobijanja vojnih i administrativnih povlastica. Njihovi očevi, kao pravoslavni Srbi, morali su da plaćaju dupli porez: džizju (glavarinu) i porez na zemlju - ispindžu. (U ovoj objavi nisam pisao o prisilnim prelascima Srba iz Srebrenice na islam, o fizičkim maltretiranjima i drugim prijetnjama, te "danku u krvi".)

 U 16. vijeku, Srebrenica je bila administrativni centar (kadiluk) koji je obuhvatao šire područje Podrinja i Osata. Popisi pokazuju tačna imena prvih konvertita po naseljima. 

Na primjeru iz sela Potočari iz popisa se vidi da jedan brat ostaje pravoslavni Srbin, a drugi brat prelazi na islam: Radoje, sin Milošev je ostao pravoslavni Srbin, ali je Hamza, takođe Milošev sin i Radojev rođeni brat, primio islam. Međutim, Mahmud, sin Radojev, postaje prvi konvertit unutar Radojeve porodice. 

Osmanlije u 15. i 16. vijeku nisu popisivale porodična prezimena (koja danas znamo), već su koristile sistem patronima (ime + ime oca). Prezimena koja danas postoje kod muslimana u Srebrenici razvila su se tek kasnije, kroz tri faze:

Faza 1: Patronimski period (15. i 16. vijek)
Konvertit je uzimao islamsko ime, ali je zadržavao ime oca pravoslavnog Srbina. Primjer iz deftera: Mehmed, sin Radovanov.

Faza 2: Period "Abdulaha" (kraj 16. vijeka)

Kako bi se prikrilo hrišćansko porijeklo u zvaničnim dokumentima, očevo ime je često mijenjano u Abdulah (Božji rob). Primer iz deftera: Mehmed, sin Radovanov postaje Mehmed, sin Abdulahov. Svi sinovi konvertita su nakon toga upisivani sa ocem Abdulahom.

Faza 3: Nastanak modernih prezimena (17. i 18. vijek)

Današnja prezimena muslimana iz Srebrenice nastala su kasnije na tri načina:
- Po islamskom imenu pretka (prvog konvertita): Ako se predak zvao Hasan (sin Bogdanov), njegovi potomci su kasnije uzeli prezime Hasanović. 

- Po zanimanju ili tituli koju su dobili od Turaka: tako su Spahići potomci hrišćanskih spahija koji su primili islam, Kneževići ili Knezovići su sačuvali prezimena za uspomenu na to da su im preci bili pravoslavni srpski knezovi; Hadžići (po pretku koji je išao na Hadž).

- Prezimena Užičanin i Valjevac su po mjestu porijekla (radi se o porodicama koje su se doselile u Srebrenicu iz drugih krajeva).

Kada se uporede defteri iz različitih godina, može se vidjeti kako se vjera mijenjala kroz generacije unutar iste kuće:

Godina popisa: 1519, ime popisane osobe: Radovan, ime oca: Branislav, porez: plaća džizju. Međutim, po popisu iz 1533. godine, vidi se da je Radovanov sin postao Hasan i da je bio oslobođen džizje, a po popisu iz 1604. godine, Hasanov sin Mehmed, već je upisan kao musliman starosjedilac.

Ovaj prikaz jasno ilustruje kako su Srbi iz Srebrenice kroz tri generacije potpuno integrisani u islamsku kulturu i društvo Osmanskog carstva.

Dolaskom Austrougarske 1878. godine, u Srebrenici se zavodi moderna administracija, a ključni momenat u definisanju stalnih porodičnih prezimena bili su prvi zvanični popisi stanovništva iz 1879. i 1885. godine.

Tokom prvog austrougarskog popisa 1879. godine, popisivači su zahtijevali da svaka porodica prijavi jedno stalno porodično ime (prezime) koje će se upisivati u matične knjige rođenih, vjenčanih i umrlih. To je urađeno radi preciznijeg ubiranja poreza, sprovođenja opšte vojne obaveze i regulisanja vlasništva nad zemljom. 

Tokom drugog austrougarskog popisa došlo je do fiksiranja prezimena. Do 1879. godine, sin Hasana zvao se Mehmed Hasanović, a njegov sin Mustafa Mehmedović. Austrougarska administracija zaustavlja ovu praksu pa prezime koje je porodica imala u trenutku popisa (najčešće po tadašnjem najstarijem živom pretku) postalo je trajno za sve buduće generacije.

Napomena: Na fotografiji je Srpkinja Ružica sa sinovima Lukom i Alijom (prvobitno se zvao Risto)