Iako su rušilački srbofobni nemiri započeli posljednjeg dana avgusta, 1. septembra 1902. godine Zagreb je postao poprište neviđene antisrpske histerije i vandalizma koji su trajali puna tri dana.
Pod zakriljem austrougarske krune i sistemski pažene ideologije Ante Starčevića, hrvatski radikalni ekstremisti predvođeni Josipom Frankom pokrenuli su prvi masovni, organizovani pogrom srpskog stanovništva u 20. vijeku.
Formalni povod i suština: Sjeme dehumanizacije!
Kao tobožnji povod za rušilački bijes poslužio je preštampani članak Nikole Stojanovića „Srbi i Hrvati“ (originalno objavljen pod naslovom „Do istrage vaše ili naše“) u zagrebačkom listu Srbobran. Međutim, provokativni politički tekst bio je samo idealan izgovor. Suština je bila mnogo dublja: priprema terena za potpunu dehumanizaciju Srba u Austrougarskoj Monarhiji.
Mržnja koju je decenijama sijala frankovačka huškačka mašinerija pretvorila se u divljanje pobjesnile mase od preko 20 000 ljudi.
Juriš na institucije i porodice: Rulja je kamenicama prvo napala Srpsku banku u Zagrebu, zatim Srpsku štampariju i uredništvo lista Srbobran (gdje je tada kao korektor radila i Angelina Trbojević, rođena sestra Nikole Tesle).
Pljačka, paljevina i teror: Zgrada Srbobrana i štamparija su demolirane i zapaljene, a zatim je masa krenula u sistemski pohod na srpsku imovinu širom grada. Napadnuto je, opljačkano i uništeno više od stotinu srpskih zanatskih radnji, privatnih stanova, trgovina i kuća. Srbi su fizički premlaćivani na ulicama.
Austrougarske vlasti su procijenile direktnu štetu na 50 286 kruna, što u današnjem novcu iznosi oko milion evra.
Talas nasilja van Zagreba!
Zagreb nije bio usamljen primjer već iskra koja je raširila vatru srbomržnje i u druge gradove. Isti matriks ekstremizma pokazao se i u drugim sredinama - napada, rušenja srpskih radnji, skrnavljenja crkava i grobalja bilo je i u Karlovcu, Sisku, Gospiću, Đakovu, Petrinji, Slavonskom Brodu, Osijeku, Vinkovcima, Ogulinu, Slunju, Slavonskoj Požegi a manje incidenata čak i u Šibeniku, Imotskom i Dubrovniku. Za ostala mjesta komisija nije utvrđivala štetu.
Mehanizam je bio identičan: uništiti srpsku ekonomsku moć, zastrašiti narod i natjerati ga na nestanak a od hrvatskog pučanstva stvoriti masu koja će se iskoristiti za direktno istrebljenje Srba u skladu sa austrougarskom politikom.
Ovaj rušilački scenario iz 1902. godine nedvosmisleno podsjeća na Martovski pogrom nad Srbima na Kosovu i Metohiji 2004. godine:
Izmišljeni ili preuveličani povod kao savršena varnica za masovnu histeriju (1902. novinski članak; 2004. laž o utapanju albanskih dječaka).
Bespomoćnost ili namjerno zažmurivanje vlasti u prvim satima divljanja, kada se rulji daje prostor da završi „prljavi posao“.
Meta su ekonomija, kultura i identitet - uništavaju se banke, štamparije, udruženja, svetinje i prodavnice kako bi se Srbima onemogućio fizički i ekonomski opstanak.
Ideološki temelj za genocid u Prvom i Drugom svjetskom ratu!
Septembarski pogrom 1902. godine nije bio nikakav slučajan ili izolovan incident. To je bila generalna proba i ideološka priprema za monstruozne zločine koji su uslijedili.
Upravo kroz ovakve akcije Srbi su u Austrougarskoj sistematično dehumanizovani i definisani kao „remetilački faktor“ i „pasmina“ koju treba istrijebiti. Ta matrica mržnje direktno je dovela do:
Masovnih vješanja, logora za srpske civile (Jindrihovice, Doboj, Arad) i pokolja nad srpskim narodom širom Austrougarske u Prvom svjetskom ratu (preko pola miliona ubijenih Srba u Austrougarskoj 1914-1918) kao i za monstruozne zločine nad Srbima u Mačvi, Pocerini i Podrinju 1914. godine.
NDH i fabrika smrti poput Jasenovca i Jadovna 1941–1945. godine, gdje su frankovački snovi iz 1902. pretvoreni u najmonstruozniji genocid.
Konačnog etničkog čišćenja Srba iz Krajine i današnje Hrvatske 1990-ih godina.
Istina se ne može spaliti, niti se razbijenim staklom može zatrijeti pamćenje. Septembar 1902. godine stoji kao vječna opomena srpskom narodu šta se događa kada se zažmuri pred prvim znacima organizovane mržnje!
DA SE NE ZABORAVI I DA SE NIKADA NE PONOVI!
Stojan Janković
Priredio za objavu: Igor Rems
