Danas je Savindan: Sveti Sava ponos i slava Crne Gore
Danas, na Savindan, u svim srpskim zemljama i među srpskim narodom gdje god živi, obilježava se spomen na Svetog Savu – prvog arhiepiskopa srpskog, utemeljivača Srpske pravoslavne crkve, zakonodavca, diplomatu, književnika i prosvjetitelja. Njegova ličnost i djelo zauzimaju centralno mjesto u istorijskom i duhovnom razvoju srpskog naroda, a njegov uticaj ostao je trajno prisutan u oblikovanju crkvene organizacije, kulturnog identiteta i društvenog života srednjovjekovne srpske države.
Prostor današnje Crne Gore, odnosno srednjovjekovne Zete, zauzima posebno mjesto u svetosavskoj tradiciji. Upravo na ovom području Sveti Sava je, nakon sticanja autokefalnosti Srpske pravoslavne crkve 1219. godine, uspostavio prvu episkopiju, čime se Zeta potvrdila kao sastavni i nerazdvojni dio jedinstvenog crkvenog i duhovnog prostora srpskog naroda. Time je postavljen temelj viševjekovnog prisustva svetosavlja u Crnoj Gori, koje će ostaviti dubok trag u njenoj istoriji, kulturi i kolektivnom pamćenju.
Kult Svetog Save u Crnoj Gori nije plod kasnijih tumačenja, već istorijska činjenica. On se ogleda u najmanje 14 hramova posvećenih Svetom Savi, u njegovom spomenu u starim i novim crkvenim kalendarima, u pozivanju na njega od strane srednjovjekovnih vladara, u brojnim narodnim predanjima i legendama, kao i u bogatstvu toponima koji i danas nose njegovo ime – Savin potok, Savina voda, Savin kuk, Savica, Savini vrhovi. Savindan se u Crnoj Gori vijekovima slavio kao crkveno-narodni praznik, a post posvećen Svetom Savi bio je dio žive tradicije naroda koji je ovdje živio i koji se, bez izuzetka, u to vrijeme zvao srpskim imenom.
Miljoska Prevlaka
Ne ostavljajući prostor za vještačke dileme i savremene konstrukcije, istorijska i crkvena tradicija jasno svjedoče da je sjedište te prve zetske episkopije bilo na Miholjskoj prevlaci, u manastiru Svetog arhangela Mihaila kod Tivta. Upravo taj manastir predstavlja srce svetosavske Zete – mjesto odakle se širila pravoslavna vjera, pismenost i duhovna kultura srpskog naroda.
Pokušaji da se to sjedište „razmjesti“, „relativizuje“ ili geografski zamagli, pojavljivali su se uglavnom u novijem vremenu, najčešće iz ideoloških, a ne naučnih razloga. Međutim, i pisani izvori i živa predanja potvrđuju da je Sveti Sava upravo ovdje utemeljio zetsko vladičanstvo kao dio jedinstvene Srpske pravoslavne crkve.
Ilarion Šišojević i svetosavska Zeta
Sveti Sava je 1220. godine u Zeti postavio i prvog episkopa – Ilariona Šišojevića, čime je zaokružio crkvenu organizaciju ovog prostora. O tome svjedoče i zapisi mitropolita Vasilija Petrovića, kao i kasnija istorijska istraživanja. Upravo taj čin pokazuje da Zeta nije bila na rubu, već u samom središtu srpskog duhovnog prostora.
Po predanju, Sveti Sava je Ilariona pronašao kao dječaka koji je čuvao ovce, prepoznao u njemu duhovni poziv i poveo ga u Hilandar, gdje se zamonašio. Po povratku u Zetu, Ilarion je postao prvi zetski episkop i jedan od najvažnijih nosilaca svetosavske tradicije na ovom prostoru.
Manastir Vranjina, podignut po blagoslovu Svetog Save početkom XIII vijeka, još je jedan nijemi, ali snažan svjedok njegovog prisustva u Crnoj Gori. Tu je, nakon smrti, sahranjen i prvi zetski vladika Ilarion. Činjenica da je manastir Vranjina za srpski narod u Crnoj Gori imao ogroman značaj čak i u XIX vijeku, kada su bili spremni da se odreknu strateških položaja radi njegovog očuvanja, govori više od svake savremene rasprave.
Savindan kao podsjećanje
Savindan u Crnoj Gori nije puka tradicija, niti praznik „pozajmljen“ iz drugih krajeva. On je podsjećanje na vrijeme kada je ova zemlja duhovno, kulturno i identitetski pripadala jedinstvenom srpskom prostoru, utemeljenom na svetosavlju. U doba Svetog Save, kao i vijekovima nakon njega, narod u Zeti nije imao dilemu ko je i kome pripada – bio je srpski narod pravoslavne vjere.
Zato je značaj Svetog Save za Srbe u Crnoj Gori neupitan, istorijski utemeljen i duhovno živ. Sve drugo su naknadni pokušaji da se prekroji prošlost. A Sveti Sava, kao što je bio i ostao, stoji iznad vremena – kao duhovni otac, prosvjetitelj i temelj srpskog bića u Crnoj Gori.
Bar proslavio svog svetitelja
U barskom Domu kulture sinoć je uz primjeren i bogat program održana Svetosavska akademija u organizaciji Pravoslavne crkvene opštine barske, čime su i Barani, shodno lijepoj tradiciji, proslavili prvog srpskog ariepiskopa i prosvetitelja.
