Željeznica u začaranom krugu dugova: Državne firme jedna drugoj duguju milione
Analiza: Država kasni sa novcem, cijene usluga godinama nerealne, a milioni se vrte kao dugovi između državnih željezničkih kompanija
Najnoviji izvještaj o poslovanju Željezničke infrastrukture Crne Gore (ŽICG), prema kojem je ova većinski državna kompanija za samo šest mjeseci 2026. godine ostvarila gubitak od oko 3,12 miliona evra, morao bi da bude ozbiljan alarm ne samo za menadžment kompanije već, prije svega, za Vladu i resorno Ministarstvo saobraćaja.
Riječ je o veoma zabrinjavajućem izvještaju, ali ne zato što je ŽICG prvi put ušla u veliki minus. Naprotiv, poređenje sa prethodnim godinama pokazuje da se problem ponavlja, što znači da više nije moguće govoriti o prolaznoj finansijskoj teškoći.
Zvanični izvještaj ŽICG pokazuje da je kompanija u prvih šest mjeseci 2025. godine imala gubitak od 3.852.905 evra, dok je u istom periodu 2024. minus bio čak 3.899.475 evra.
To znači da je ovogodišnjih približno 3,12 miliona evra gubitka nominalno bolji rezultat nego u prvim polovinama prethodne dvije godine, za oko 730 hiljada evra u odnosu na 2025. i oko 780 hiljada u odnosu na 2024. godinu.
Ali tu prestaju dobre vijesti.
Gubici nijesu incident, već pravilo
Kada se pogledaju godišnji rezultati, slika postaje još jasnija. ŽICG je 2022. godinu završila sa skromnom dobiti od oko 181 hiljadu evra, da bi već 2023. zabilježila gubitak od oko 3,19 miliona, a 2024. godine oko 2,58 miliona evra.
Drugim riječima, najnoviji izvještaj nije izolovani loš rezultat. On je nastavak problema koji traje godinama.
I upravo tu treba tražiti suštinu: nije dovoljno svake godine objašnjavati zbog čega je nastao gubitak, već je potrebno promijeniti model koji taj gubitak proizvodi.
Država je trebalo da uplati 7,5 miliona, a uplatila pet
U izvještaju za prvih šest mjeseci 2026. godine ŽICG navodi vrlo konkretan razlog najvećeg dijela minusa.
Prema ugovorenim obavezama, za redovno održavanje i upravljanje željezničkom infrastrukturom u tom periodu trebalo je da dobije 7,5 miliona evra, ali je do kraja juna bilo uplaćeno pet miliona.
Dakle, nedostajalo je tačno 2,5 miliona evra.
Važno je, međutim, napomenuti da su sredstva za maj i jun naknadno uplaćena tokom jula i avgusta, pa dio iskazanog polugodišnjeg gubitka predstavlja i problem dinamike budžetskih uplata, a ne samo konačnog nedostatka novca.
To je važna razlika.
Ali ni ona ne rješava problem.
Kompanija koja upravlja infrastrukturom od vitalnog državnog značaja ne može normalno planirati održavanje pruge, obaveze prema dobavljačima, zarade i investicije ako novac koji joj pripada po ugovoru ne stiže u predviđenim rokovima.
Ista vrsta problema postojala je i prošle godine. U prvom polugodištu 2025. ŽICG je iz budžeta dobila svega 2.853.356 evra, dok su samo troškovi zarada u tom periodu iznosili 4.437.548 evra. Za cijelu 2025. godinu za tekuće održavanje bilo je opredijeljeno deset miliona evra, a Vlada je u junu dala saglasnost i za dodatnih 2,5 miliona iz tekuće budžetske rezerve.
To pokazuje da problem finansiranja nije nov.
Od osnovne usluge svega 448.000 evra
Drugi podatak iz najnovijeg izvještaja možda je još značajniji za razumijevanje problema.
ŽICG je od naplate korišćenja željezničke infrastrukture, odnosno trase kojom saobraćaju vozovi, za šest mjeseci prihodovala svega 448 hiljada evra.
Ukupni prihodi kompanije, zajedno sa državnim dotacijama, iznosili su oko 8,44 miliona, dok su rashodi dostigli oko 11,6 miliona evra.
Praktično, prihod od korišćenja same trase predstavlja tek nešto više od pet odsto ukupnih prihoda.
U ŽICG tvrde da pojedini operateri infrastrukturu koriste po cijenama koje su daleko ispod realnih i da zbog toga trošak funkcionisanja sistema na kraju ostaje na samoj infrastrukturnoj kompaniji.
U izvještaju se navodi:
„Veliki uticaj na poslovanje društva, i ostvareni negativni rezultat, ima nemogućnost formiranja tržišnih cijena svih usluga koje pruža, od kojih je najdrastičniji nivo cijena osnovne usluge – trase.“
ŽICG ukazuje i da pojedini operateri plaćaju „simbolične iznose, a ne realne cijene“, kao i da kompaniji do sačinjavanja izvještaja nije dostavljena nova metodologija, iako je to, kako navode, zakonska obaveza.
Tu država dolazi pred neizbježno pitanje: ko u stvarnosti plaća željeznicu?
Ako se naknada za korišćenje pruge drži vještački niskom kako putnički i teretni operateri ne bi povećavali cijene, onda se ta razlika negdje mora nadoknaditi.
Ako je ne plaća korisnik kroz naknadu za trasu, mora je platiti država kroz jasno definisanu subvenciju.
Najgora varijanta je sadašnja: da cijena ostane niska, a da ni državni novac ne stiže redovno.
Državne firme duguju državnoj firmi milione
Posebno zabrinjava struktura potraživanja.
Na kraju juna ŽICG je od poslovnih partnera potraživala oko 5,4 miliona evra.
Od toga se čak 4,46 miliona odnosi na Montecargo, oko 580 hiljada na Željeznički prevoz Crne Gore, a još oko 140 hiljada evra na Održavanje željezničkih voznih sredstava.
To znači da ogromna većina najvećih potraživanja ŽICG nije nastala prema privatnim kompanijama, nego upravo unutar državnog željezničkog sistema.
I tu dolazimo do svojevrsnog apsurda: jedna kompanija u većinskom državnom vlasništvu potražuje milione od drugih državnih željezničkih kompanija, dok istovremeno sama nema dovoljno novca da izmiruje sopstvene obaveze.
ŽICG prema poslovnim partnerima duguje oko 2,6 miliona evra, od čega je najveća obaveza, oko 1,37 miliona, prema Elektroprivredi.
To više nije samo problem jednog preduzeća. To je problem funkcionisanja čitavog sistema.
Najozbiljniji alarm – 7,5 miliona evra poreskog duga
Možda najteži podatak u čitavom izvještaju jeste obaveza po osnovu poreza i doprinosa.
Na kraju juna ona iznosi oko 7,5 miliona evra, uz dodatnih oko 1,7 miliona evra obaveza prema stambenom fondu zaposlenih.
I ovdje se ne radi o novom problemu.
Na dan 30. septembra 2025. godine ŽICG je iskazivala oko 7,92 miliona evra obaveza za poreze, doprinose i stambeni fond.
Dakle, ne govorimo o kratkotrajnom poremećaju likvidnosti, već o nasljeđenom problemu koji se godinama prenosi.
Imovina postoji, ali se očigledno nedovoljno koristi
ŽICG istovremeno raspolaže zemljištem, poslovnim prostorima, telekomunikacionim koridorima i drugom imovinom koja može donositi prihod.
Međutim, za šest mjeseci od zakupa zemljišta i poslovnih prostora prihodovano je svega oko 90 hiljada evra, dok je od zakupa elektroenergetskih i telekomunikacionih instalacija ostvareno oko 277 hiljada evra.
Uprava tvrdi da su postojeće cijene znatno ispod tržišnih i da je Ministarstvu već dostavljen predlog novog cjenovnika, ali da saglasnost nije dobijena.
Ako je to tačno, Vlada bi morala veoma brzo da odgovori zašto državna kompanija koja ima milionske gubitke i poreske dugove ne može da koristi sopstvenu imovinu po ekonomski opravdanim cijenama.
Šta bi trebalo uraditi?
Izvještaj pokazuje da jednokratna uplata novca neće riješiti problem. Potreban je paket mjera.
Prije svega, država mora obezbijediti da ugovorene subvencije za održavanje infrastrukture stižu redovno i unaprijed utvrđenom dinamikom, jer infrastrukturna kompanija ne može funkcionisati na principu čekanja naknadnih budžetskih uplata.
Drugo, neophodno je konačno usvojiti jasnu i ekonomski utemeljenu metodologiju za obračun naknade za korišćenje željezničke infrastrukture. Ako država iz socijalnih ili ekonomskih razloga želi da cijena korišćenja pruge ostane niža od realne, onda razlika mora biti transparentno nadoknađena, umjesto da se pretvara u gubitak ŽICG.
Treće, potrebno je riješiti međusobna potraživanja državnih željezničkih kompanija. Nije održivo da Montecargo duguje ŽICG 4,46 miliona evra, dok ŽICG istovremeno duguje drugim državnim i javnim sistemima.
Četvrto, neophodan je poseban plan za reprogram i konačno rješavanje starog poreskog duga, uz uslov da se nove poreske obaveze više ne nagomilavaju.
Peto, potrebno je preispitati sve zakupe zemljišta, poslovnih prostora, optičkih i elektroenergetskih koridora i ostale komercijalne imovine i utvrditi koliko su postojeće cijene udaljene od tržišnih.
I konačno, Vlada kao većinski vlasnik mora zahtijevati višegodišnji program finansijske konsolidacije sa preciznim pokazateljima: koliko ŽICG treba da dobija iz budžeta, koliko mora sama da prihoduje, koliko mora da naplati starih potraživanja i kojom dinamikom treba da smanjuje poreski i komercijalni dug.
Nije dovoljno samo pokriti gubitak
Željeznička infrastruktura nije obična kompanija čiji se uspjeh može mjeriti isključivo profitom. Upravljanje prugama je djelatnost od javnog interesa i država mora obezbijediti uslove da željeznička mreža bude bezbjedna i funkcionalna.
Zato nije realno očekivati da se svaki kilometar pruge finansira isključivo komercijalnim prihodima.
Ali javni interes ne može biti opravdanje za finansijski sistem u kojem jedna državna kompanija godinama pravi gubitke, druge državne kompanije joj duguju milione, ona sama duguje milione za poreze i dobavljačima, cijene njenih usluga godinama se ne usklađuju, a država ugovoreni novac uplaćuje sa zakašnjenjem.
Zato je izvještaj za prvih šest mjeseci 2026. godine veoma zabrinjavajući, čak iako je iskazani gubitak nešto manji nego u istim periodima 2024. i 2025. godine.
Jer suštinsko pitanje više nije kako pokriti ovogodišnjih 3,12 miliona evra minusa.
Pitanje je kako napraviti sistem u kojem se isti problem neće ponovo pojaviti u izvještaju za šest mjeseci ili godinu dana.
Odgovor na to pitanje moraju zajedno da daju Vlada, Ministarstvo saobraćaja, ŽICG i ostale državne željezničke kompanije.
U suprotnom, država će nastaviti da prebacuje milione iz jednog džepa u drugi, dok će dugovi ostajati, a suštinski problemi crnogorske željeznice samo biti odlagani.
D.Obradović
