O rozeti pronađenoj na Nemanjinom gradu...
Piše: Arheolog mr Mladen Zagarčanin
Rijetko koji nalaz je ovih dana u arheologiji Crne Gore pobudio toliko interesovanja kao jedan kameni “okulus” sa ukrasom izuzetnog klesarskog umijeća. On se godinama nalazi podno “brijegova ribničkih”, u podnožju drevnog “Nemanjinog grada”.
Uzidan je, istina, u novije vrijeme, u geološkom sloju jedne otkinute stijene, i samo je arhitekti zaduženom za uređenje prostora pored rijeke bio poznat povod da se komad srednjovjekovne arhitektonske plastike uglavi između sloja oblutka taloženih tokom milenijumskih nanosa. Poznavajući simboliku oblutka i njegovu čistotu kroz vrijeme, od prapočetaka ljudskog roda do danas, njegova ideja je bila da ovaj okulus ostane kao dio svjedočanstva jedne epohe. Ali koje?
Pravo porijeklo ovog klesarskog umijeća može da se nasluti, ali, na žalost, vrijeme i mnogobrojne nedaće koje su zadesile naše srednjovjekovlje ne može nam odgonetnuti tačno mjesto njegovog drevnog prebivališta. Hram kojeg je krasio je razrušen i poharan, ali nam ovo parče skulptorskog djela i dan danas svjedoči, između ostalog, i o okrutnim istorijskim procesima kroz koje je država Zeta prolazila tokom turskih osvajanja u 15. vijeku. Zato i plijeni interesovanjem, ne samo zbog svoje umjetničke unikatnosti, već i zbog istorijske podloge, koja ga, a to ćemo pokazati, povezuje sa najznačajnijim srpskim vladarem naših prostora, rodonačelnikom loze Nemanjića.
Radi se o “oku” crkve, vjerovatno sa zapadnog pročelja (mada nije isključeno da se nalazio i na nekom drugom mjestu u hramu), klesanom u krupnozrnom mermeru, koji u sebi nosi stilizovanu ikonografiju vladarskog dostojanstva, i u isti mah predstavlja i vladarski amblem, što je ktitor i htio da unese kao dio prepoznatljivosti i odvojenosti od ostalih crkava (sličnih nalaza na ovim prostorima nemamo).
U centralnom polju je krst “grčkog tipa”, smješten u kružnom, tordiranom medaljonu, sa dvočlanim kracima koji se volutasto povijaju na krajevima tvoreći utisak razlistalog, tek ispupoljenog cvijeta ljiljana, simvola Blagovijesti i rođenja Hristovog, ali i kraljevskog dostojanstva. Između suprotno razlistalih krajeva tek se nazire po jedan trouglasti završetak što potvrđuje da je klesar htio da nagovijesti ovaj bogomaterinski simvol, blago naglašenog plasticiteta, za razliku od prilično naglašeno rezanog reljefa centralnog dijela okulusa, skulptovanog veoma znalački.
Između voluta, sa sve četiri strane, nalaze se stilizovani simboli Evangelista, takođe u obliku cvijeta krina, upereni svojim tek izniklim tročlanim listovima prema centralnom dijelu, ili srži krstoobraznog motiva, što ne samo da je odnos prema umjetničkom i horor vacui, već je i upereno ka središnjem dijelu krsta, a umjetnički izraženog kroz centralno udubljenje, po nama izraženog simboličnog karaktera (istina otučenog u poznijim vremenima, ali primjetnog).
Kada bi razmatrali epohu u kojoj je ovaj motiv klesan ne možemo da ne krenemo od preromaničkog doba, ali se slične stilizacije nalaze i na crkvenom mobilijaru još od Justinijanovog vremena, pa čak i prije. Ipak, ukupnu koncepciju ovog rada možemo sagledati u nizu predložaka koje je ovom prilikom teško i pobrojati, ali navešćemo samo neke, najbliže analogije, prikazane na reljefima 9 – 11. vijeka među kamenom plastikom sa Prevlake Svetog Arhangela Mihaila kod Tivta, na donjem dijelu čuvene oltarske pregrade sa predstavom lava, gdje su uklesana četiri krina gotovo istovjetna “ribničkim” krinovima.
Takođe, i na pluteju koji se čuva u Pomorskom muzeju u Kotoru datovanom u 11. vijek, nalaze se skoro identične predstave. Takvih primjera ima još puno. Međutim, ukupna ikonografija i način klesanja je romanička, da kažemo pozno romanička, i pripada kraju 12. ili prvoj polovini 13. vijeka. O tome najbolje svjedoči fragment arhitravne grede iz Drenova kod Prilepa, gdje je centralni krst identičan “ribničkom”, što upućuje na kraj 12. vijeka. Nešto poznije analogije srijećemo na parapetnoj ploči iz Hilandara datovanoj u 13. vijek, gdje se razlistali krst i krinovi dvočlanom prepletu stapaju u jednu cjelinu u vidu “beskonačnog kruga”.
Ipak, vladarsko poimanje našeg okulusnog amblema najočitije se sagledava na prikazu plitkoreljefnog razlistalog krsta sa sjevernog portala crkve Vaznesenja Gospodnjeg u Dečanima. Ovdje je ovako koncipiran umjetnički oblik ikonografski razuđeniji, ali likovno istovjetan sa ribničkim “okulusom”, po nama iz crkve Nemanjinog doba, gdje je pripadala, a koju bi prema ovako urađenom motivu datovali najranije krajem 12. ili prvu polovinu 13. vijeka.
Ostale analogije su nešto poznije, romaničke po oblikovanju, premda pripadaju istom stilu. O tome svjedoči primorski rad na ikonostasu crkve Svetog Dimitrija u Pećkoj Patrijaršiji, što je samo reminiscencija na epohu velikog vladara i rodonanačelika loze, koji je u mjestu svog rođenja sagradio crkvu po stilskom shvatanju pozne romanike, odnosno njenih primorskih klesara.
Ako je suditi po vjekovnoj tradiciji po kojoj su danas ostaci turskih bedema u Podgorici sagrađeni na ostacima utvrđenja iz Nemanjinog doba, onda je vjerovatno da je ta crkva bila u samom gradu, ili u neposrednoj blizini, gdje je okulus pronađen i ugrađen kao spolija negdje u staroj varoši.
U nama nepoznatom vremenu arhitekta je ovaj ukras pronašao i ponovo uglavio u stijenu želeći da na taj način sačuva od zaborava sjećanje na drevnu Diokliju ili Zetu Nemanjića, ne postavivši ovaj elemenat pravilno već ukošeno, kako bi u vrijeme komunizma na neki način i prikrio očigledan krstoliki motiv.
Na taj način ga je i sačuvao, jer predstava običnom prolazniku više ličila na neki floralni ukras a ne simvol iz vremena velikog župana rođenog na ovom porostoru, odakle su mu poticali njegovi preci iz Vojislavljevićke loze, istog etničkog porijekla kao i on. Na primjer, Mihailo Vojislavljević nije nosio titulu kralja Dioklije ( danas u istorijografiji najčešće nazivane Duklje) već titulu „kralj Slovena“ „… Michaeli Slavorum regi“, ali mu je titulacija i slovenska i srpska: „Michael suit Slavorum Serblorum Rex…“.(Codex diplomaticus Hungariae ecclesiasticus ac civilis, Studio et opera Georgii Fejér, Tomi VII, Volumen V, Ab anno 471-1300., Budae. (1841). 77).
Ovo navodimo zbog shvatanja srodničke veze, koja je mnogo puta dokazana, ali koja se danas uveliko prikriva. Dioklija je Nemanjina “djedovina” i u srpskim spisima se naziva tako. U “Žitiju Simeona Nemanje” napisanog od strane Stefana Prvovjenčanog, kao i u “Hilandarskoj povelji”, kod Domentijana, Nemanja je rođen u Ribnici “u mjestu zvanom Dioklitija, a koje se zove i “veliko kraljevstvo od početka“ ili „djedovina i otačastva svojega“.
Stefan Nemanja, a monaško Simeon, rođen u Ribnici, gdje je prvi put kršten, sagradio je svoj hram (sa gore prikazanim vladarskim amblemom) najkasnije krajem 12. ili u prvoj polovini 13. vijeka. Nije nevjerovatna pretpostavka da je ovaj skulptorski motiv povezan i sa mjestom Drepe, u blizini, gdje je prema Domentijanu Sveti Sava uspostavio prvu pravoslavnu episkopiju u Zeti, u manastiru Svetog Marka. Nedugo potom za vrijeme Stefana Uroša Prvog, episkopija je bila premještena na Prevlaku Svetog Arhangela Mihaila, gdje je podignuta u rang Mitropolije, a prenešena u burnim vremenima 15. vijeka u Prečistu Krajinsku, pa na Vranjinu, pa na Kom i zatim konačno na Cetinje gdje je ostala do dan danas.
