Knjaz Nikola i srpski Jadran: Svjedočanstva jednog vremena
PIŠE: Mićo Lutovac
Postoje istorijski dokumenti koji i poslije više od jednog vijeka svjedoče o tome kako su vladari, prosvjetne ustanove i državne vlasti nekadašnje Crne Gore predstavljali nacionalni i jezički identitet svoga naroda. Među njima posebno mjesto zauzima „Zemljopis Knjaževine Crne Gore“ iz 1895. godine, u kojem se stanovništvo opisuje kao srpsko, a njegov jezik kao srpski. Istu istorijsku sliku dopunjuju i čuvene riječi knjaza Nikole Petrovića Njegoša, koji je, povodom oslobođenja Bara, Jadran nazvao srpskim morem.
Kada su crnogorski đaci učili ko su i kojim jezikom govore
U Cetinju je 1895. godine, u Državnoj štampariji, objavljen „Zemljopis Knjaževine Crne Gore“, udžbenik za učenike trećeg razreda osnovne škole, čiji su autori bili Đuro Popović i Jovan Roganović.
Njegovo postojanje, autori, godina izdanja i srpski jezik kao jezik publikacije potvrđeni su i u bibliotečkom katalogu COBISS.
U tom udžbeniku, prema izvodima iz izdanja 1895. godine, stoji:
„U Crnoj Gori žive sve sami čisti i pravi Srbi, koji govore srpskim jezikom, a ima ih oko 300.000 stanovnika.“
U nastavku se objašnjava da su stanovnici većinom pravoslavne vjere, ali da ima i rimokatolika i muslimana, uz naglašavanje zajedničkog srpskog porijekla i narodnosti.
Ovo nije bio privatni politički proglas, već sadržaj školskog udžbenika štampanog u vrijeme nezavisne Knjaževine Crne Gore.
Djeca su, dakle, u tadašnjoj školi učila da pripadaju srpskom narodu i da govore srpskim jezikom. Crna Gora je istovremeno imala svoju državnost, vladara, institucije i posebnu istorijsku tradiciju.
Upravo je to važno razumjeti - u nacionalnoj predstavi koju je prenosio ovaj udžbenik, crnogorska državnost i srpski nacionalni identitet nijesu bili suprotstavljeni.
Ovakvo poimanje identiteta nije bilo ograničeno na jedan udžbenik. Srpski jezik i srpska istorija bili su zastupljeni u nastavnim programima, a i kasniji školski priručnici svjedoče o snažnom prisustvu srpskog nacionalnog imena u prosvjeti Crne Gore, sve do novijih dana i nametanja raznih izmišljotina i vještačkih tvorevina koje su dugoročno suštinski neodržive. I, u konačnom - besmislene.
To su istorijske činjenice koje treba posmatrati u kontekstu vremena u kojem su nastale, bez poistovjećivanja tadašnjih nacionalnih shvatanja sa svim današnjim identitetskim opredjeljenjima.
„Vjenčavam te srpsko more, sa slobodom Crne Gore“
Ako je „Zemljopis“ svjedočanstvo o tome kako se u školama Knjaževine govorilo o narodu i jeziku, onda riječi knjaza Nikole povodom oslobođenja Bara pokazuju kako je srpsko ime bilo prisutno i u simbolici izlaska Crne Gore na Jadran.
Nakon oslobođenja Bara od osmanske vlasti u januaru 1878. godine, knjaz Nikola izgovorio je i zapisao: „Vjenčavam te srpsko more, sa slobodom Crne Gore!“
U tih nekoliko riječi sažeta je predstava o spajanju slobodne Crne Gore sa jadranskom obalom, koju je tadašnji vladar nazvao srpskim morem.
Posebno je zanimljivo da ovo nije samo predanje koje se prenosilo među narodom.
Cetinjski „Glas Crnogorca“ je 1. januara 1895. godine, podsjećajući na sedamnaestogodišnjicu oslobođenja Bara, pisao o tom istorijskom događaju i knjaževim riječima.
U tom prikazu pominje se i krstaš-barjak koji je knjaz Nikola podigao u Baru, a koji je opisan kao srpska zastava što se vije nad morem.
Simboliku ovog događaja ovjekovječio je i slikar Ivan Žmirić, koji je 1881. godine na Cetinje donio sliku „Vjenčanje Crne Gore sa morem“.
Tako se, kroz državnu štampu, vladareve riječi i umjetnost, jasno stavljala do znanja istina i suština o Baru i Jadranu kao važnom dijelu srpskog istorijskog i kulturnog prostora.
Od Cetinja do Bara – istorija zapisana srpskim imenom
Posmatrani zajedno, „Zemljopis Knjaževine Crne Gore“ i riječi knjaza Nikole govore o jednom važnom periodu crnogorske istorije.
Udžbenik iz 1895. godine svjedoči kako je tadašnja prosvjeta predstavljala narodnost i jezik stanovništva, dok knjaževa poruka prilikom oslobođenja Bara otkriva nacionalnu simboliku kojom je obilježen izlazak Crne Gore na more.
Istorijska Crna Gora nije zbog svog srpskog nacionalnog izraza prestajala da bude Crna Gora, niti je njena posebna državnost u tom vremenu nužno značila odricanje od srpskog imena.
U tome je i suština ovih svjedočanstava.
Bar, Sutomore, Boka i crnogorsko primorje imaju bogatu i višeslojnu istoriju, koju su oblikovali različiti narodi, vjere i države. U toj istoriji srpsko nasljeđe ima svoje dokumentovano i značajno mjesto.
Zato su školski udžbenici, državni listovi i riječi istorijskih vladara dragocjeni izvori za razumijevanje prošlosti.
Od cetinjskog „Zemljopisa“ do knjaževog „srpskog mora“ vodi jasna istorijska nit: srpsko ime bilo je sastavni dio državnog, prosvjetnog i kulturnog izraza Crne Gore krajem 19. vijeka, kao i uvijek kroz njenu vitešku i slobodarsku istoriju.
I upravo zato te stranice zaslužuju da se čitaju, istražuju i pamte.
