PIŠE: Igor Rems
Po srpskim izvorima Jelena Anđel, u starijoj istoriografiji poznata i kao Jelena Anžujska (oko 1236 — Brnjaci, 8 . februar 1314) bila je srpska kraljica, supruga srpskog kralja Stefana Uroša I i majka kraljeva Stefana Dragutina i Stefana Milutina. Nakon Uroševe smrti, a za vreme vladavine svojih sinova, upravljala je neko vreme Zetom. Podizala je mnoge crkve, kako pravoslavne tako i rimokatoličke. Sagradila je manastir Gradac u kome je i sahranjena. Zbog brojnih zasluga proglašena je za svetiteljku, a njeno žitije je sastavio srpski arhiepiskop Danilo II. U starijoj istoriografiji postojala je pretpostavka o njenoj pripadnosti anžujskoj dinastij i, ali novija istraživanja su pokazala da je sa napuljskim Anžujcima bila tek u daljem, odnosno posrednom srodstvu, dok je povodom njenog stvarnog porekla ukazano na druga genealoška rešenja.
Naknadno je, tek tokom 19. veka, na osnovu arhivske građe postalo poznato da su Jelena i njena sestra Marija od Kajea bile u srodstvu sa Karlom I Anžujskim (1266—1285), kraljem Napulja i Sicilije, iz čega su potom izvedene i pretpostavke o Jeleninoj pripadnosti anžujskoj dinastiji, a tim povodom je skovan i termin Jelena Anžujska, koji se vremenom odomaćio u delu istoriografije i publicistike ( u školi smo učili da je Jelena bila sa francuskog dvora, prim. autora), uz iznošenje dodatnih pretpostavki o njenim rodbinskim vezama.
Britanski slavista Gordon Mak Danijel (engl. Gordon McDaniel) oborio je pretpostavke o njenoj pripadnosti anžujskoj dinastiji, ukazavši na podatke prema kojima je Jelena mogla biti kći grčko-ugarskog velikaša Jovana Anđela, gospodara Srema i Kovina (oko 1235-1250) i francuske plemkinje Matilde od Vijandena, gospodarice Požege. Po toj pretpostavci, Jelena bi po ocu bila unuka vizantijskog cara Isaka II Anđela i Margarite Ugarske, koja je bila kći kralja Bele III. Sa majčine strane, Jelena bi po istoj pretpostavci bila unuka Margarete od Kurtenea, sestre latinskog cara Boduena II.
Posle svrgavanja sa trona Stefana Uroša I i njegove smrti
u Đurđevim Stupovima je 1282. godine titulisana kao "velika kraljica".
Teritorija Jelenine države obuhvatala je: Zetu, Trebinje, Plav i Gornji Ibar. Svojoj sestri Mariji dala je na upravljanje Ulcinj. Jelenina vlast u Trebinju i u Zeti posvedočena je u brojnim dubrovačkim dokumentima.
Jelena i Stefan Uroš I su imali barem četvoro dece:
Stefan (umro sredinom 13. veka), pronađen mu je grob u Studenici.
Stefan Dragutin (oko 1250. - 12. mart 1316), kralj Srbije (1276–1282), kralj Sremske zemlje (1284-1316)
Stefan Milutin (oko 1254. - 29. oktobar 1321), kralj Srbije (1282–1321)
Brnča (umrla posle 1264) - naslikana na lozama Nemanjića i na fresci "Smrt Ane Dandolo" u manastiru Sopoćani.
Pored freski, Jelenin lik sačuvan je i na dve ikone na kojima je takođe oslikana sa sinovima. Ikone su slične i poklonjene su manastirima Svetog Nikole u Bariju i Svetog Petra i Pavla u Rimu.
Crkva Svetog Ilije iznad Luke Bar
Crkva Sv. Ilije je osveštana 1932. godine od patrijarha Gavrila Dožića. Naziv brda, na čijem je jednom od vrhova hram, je u uskoj etimološkoj vezi sa imenom sveca kome je crkva posvećena, Svetom Iliji. Nalazi se na trećem vrhu po visini (141. metru nadmorske visine), na zapadnom delu brda, iznad Luke Bar i kamenoloma.To je jedna od najstarijih crkava u barskom kraju i decenijama je bila prepuštena zubu vremena. Zašto o crkvi vekovima nema nikakvih zapisa, napomena, narodnog predanja… meni je neshvatljivo, kao da crkva nije ni postojala! Još kao dečačić išao sam na brdo da beremo ili bolje reći sakupljamo pinjule ( zrna bora, pinije) i sećam se da je crkva bila u jadnom stanju, zidovi napukli, bez krova, gotovo urušena.
(Nastaviće se…)
