Dimitrije Rupel postao je ministar inostranih poslova Slovenije kada je ona još bila u sastavu SFRJ, ali će ostati upamćen i po rečenici koja je veoma karakteristična: „Srbima možete da radite šta god hoćete. Dan-dva će se buniti, pričati… a treći neće ni znati zbog čega su to radili.“
Možda u ovoj rečenici leži srž mnogobrojnih problema, a možda i ne, ali mu se mora priznati da je, svesno ili nesvesno, dotakao bolno mesto srpskog naroda.
Film Lordana Zafranovića „Zlatni rez 42 – Djeca Kozare“ pokrenuo je lavinu reakcija, brojne kontroverze i retke kritike onih koji su ga gledali, ali i mnogih koji ga nisu pogledali i koji bi najsrećniji bili da nikada nije ni snimljen.
Sam umetnik je u nekoliko navrata govorio da mu je cilj da prodre u suštinu zla i da ovaj film ostavi kao zaveštanje sopstvenom, hrvatskom narodu, kao opomenu da se takvom zlu odupre i da mu se nikada više ne prepusti u tolikoj meri.
Masovno, dobro ste pročitali. Da, to je ključna reč: masovnost ogrezla u zločinu. Elita, sugrađani, seljaci, prve komšije, rođaci, kumovi, kler, časne sestre… Zločin koji se rečima ne može opisati.
Ovim filmom Lordan Zafranović otvorio je pitanje istorijskog revizionizma i pokušaja da se istina o zločinima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj predstavi na drugačiji način.
U Hrvatskom saboru održan je skup na kojem su govorili Vukušić, Banić i Šola, osporavajući razmere zločina u Jasenovcu. Prema njihovim tvrdnjama, broj žrtava je neprihvatljiv i predstavlja falsifikat, dok su se u Jasenovcu, kako su navodili, odvijale „radne aktivnosti“, a deca iz cele NDH navodno su dobrovoljno dolazila na praksu!
Priča o akciji spasavanja dece iz hrvatskih logora u NDH danas je u srpskoj i regionalnoj javnosti prisutnija nego ikada. Izvan okvira čiste humanitarne drame, u pozadini se, prema tumačenju autora, odvija suptilna i opasna istorijsko-politička operacija: sistemsko prepakivanje istine o genocidu nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH) i spiranje istorijske odgovornosti sa Rimokatoličke crkve i njenog poglavara Alojzija Stepinca.
Da bi se dekonstruisala ova, kako je autor naziva, istoriografska podvala, neophodno je stvari nazvati pravim imenom i osvetliti lik, delo i ideološki profil dr Julija Budisavljevića, ali i istorijske okolnosti njegovog braka sa Austrijankom Dijanom Obekser.
Ko je bio dr Julije Budisavljević?
Julije Budisavljević poticao je iz poznate srpske ličke porodice, ali je tokom života prošao kroz značajne društvene, verske i nacionalne promene.
Tokom Prvog svetskog rata, dok je radio kao mladi hirurg na univerzitetskoj klinici u Insbruku, Julije je upoznao Dijanu Obekser, kćerku uglednog tirolskog trgovca iz izrazito katoličke sredine. Venčanjem sa Dijanom, Julije se povezao sa austrijskim građanskim miljeom i zapadnim kulturnim i verskim krugom.
Iako je rođen u pravoslavnoj porodici, Julije je u Zagrebu pripadao uglednim društvenim krugovima. Nakon uspostavljanja NDH i donošenja rasnih zakona, 4. avgusta 1941. godine prešao je u rimokatoličku veru. U NDH je nastavio da radi kao profesor Medicinskog fakulteta i ugledni građanin Zagreba.
Dr Julije Budisavljević završio je životni put 1981. godine u Insbruku. Sahranjen je na rimokatoličkom groblju Vilten (Wiltener Friedhof), u porodičnoj grobnici porodice Obekser, roditelja svoje supruge. Autor ovaj podatak tumači kao simbol njegovog konačnog verskog i društvenog opredeljenja, daleko od srpskih i pravoslavnih korena.
Veze sa vrhom NDH, Pavelićem i Stepincem
Tvrdnja da je NDH bila sistem koji je progonio Srbe često se u revizionističkim krugovima osporava primerom Julija Budisavljevića. Međutim, činjenice o njegovom profesionalnom statusu i društvenim vezama zahtevaju da se njegova uloga sagleda u istorijskom kontekstu.
Dok su stotine hiljada Srba širom NDH ubijane, spaljivane u crkvama, odvođene u Jasenovac i stradale na mnogim poznatim i nepoznatim stratištima, dr Julije Budisavljević nastavio je da radi kao lekar i profesor u Zagrebu. Njegov profesionalni položaj omogućavao mu je kontakte sa institucijama tadašnje države.
Akcija spasavanja dece koju je vodila njegova supruga Dijana zahtevala je kontakte i odobrenja različitih institucija i predstavnika vlasti. Dijana Budisavljević je, uz pomoć saradnika i posredstvom različitih kanala, uspela da organizuje izvlačenje dece iz logora, uključujući Lobor i Staru Gradišku.
Nakon rata, kada su komunističke vlasti sudile Alojziju Stepincu zbog njegove uloge u ratnim okolnostima i odnosa sa ustaškim režimom, Julije Budisavljević i dr Marko Vidaković pominju se u kontekstu svedočenja u njegovu korist. Njihove stavove i motive, međutim, neophodno je razmatrati na osnovu dostupne arhivske građe i istorijskih izvora.
Tri stuba genocida i manipulacija „spasavanjem“
Genocidna politika NDH prema Srbima sprovodila se kroz fizičko istrebljenje, prisilnu asimilaciju i proterivanje stanovništva.
Ova politika može se sagledati kroz tri osnovna oblika delovanja:
-Fizičko istrebljenje.
-Hrvatizacija i prisilna asimilacija.
-Proterivanje.
Drugi segment, asimilacija i zatiranje srpskog identiteta, danas se, prema autorovom tumačenju, ponekad predstavlja kao čin milosrđa.
Državni aparat NDH donosio je propise koji su omogućavali i podsticali prelazak pravoslavnih Srba u rimokatoličku veru, dok su na terenu zabeleženi slučajevi prisilnog pokrštavanja, pretnji i nasilja. U brojnim sredinama ljudi su bili izloženi izboru između promene vere i izloženosti progonu.
Osnivanje takozvane Hrvatske pravoslavne crkve (HPC) 1942. godine bilo je deo nastojanja režima da pravoslavno stanovništvo stavi pod kontrolu države i potisne njegovu vezanost za Srpsku pravoslavnu crkvu i srpski nacionalni identitet.
Deca izvlačena iz logora nisu uvek mogla biti vraćena svojim porodicama, jer su roditelji u mnogim slučajevima bili ubijeni, nestali ili deportovani. Deo dece smeštan je u bolnice, prihvatilišta i hraniteljske porodice, uključujući katoličke ustanove i porodice. Pojedina deca su razdvajana od svog porekla i verskog nasleđa, a u nekim slučajevima menjani su im imena i identitet.
Zato je neophodno istovremeno sagledati i humanitarni značaj spasavanja dece i tragične okolnosti u kojima su ona odvojena od roditelja i izložena gubitku porodičnog, verskog i nacionalnog identiteta.
Spiranje krivice
Zašto je priča o Dijani Budisavljević u ovom istorijskom trenutku toliko prisutna u globalnom i regionalnom javnom prostoru?
Autor smatra da je reč o procesu koji treba posmatrati u kontekstu tri paralelna fenomena:
Umanjivanja broja žrtava u Jasenovcu i revizije karaktera ustaških logora, uključujući pokušaje da se Jasenovac prikaže isključivo kao radni logor.
Rasprava o mogućoj kanonizaciji Alojzija Stepinca, u kojima se akcija spasavanja dece ponekad koristi kao argument u širim raspravama o njegovoj ulozi i odgovornosti.
Pokušaja da se na osnovu pojedinačnih primera uglednih Srba koji su živeli i radili u NDH ospori karakter te države kao rasnog i zločinačkog režima usmerenog i protiv srpskog naroda.
Ove pojave ne treba poistovećivati, ali ih je potrebno kritički analizirati, uz oslanjanje na istorijske dokumente, svedočenja i arhivsku građu.
Gubitak duše kao „dobro delo“
Savremeni, materijalistički pogled na svet često polazi od logike: „Bitno je da je dete preživelo, nije važno šta je postalo.“
Međutim, iz hrišćanske, svetosavske i istorijske perspektive srpskog naroda, pitanje je mnogo složenije.
Režim NDH odvajao je srpsku decu od roditelja, od kojih su mnogi ubijeni ili nestali, izlagao ih logorskim uslovima i, u pojedinim slučajevima, omogućavao njihovo prisilno odvajanje od sopstvenog verskog i nacionalnog identiteta.
Istovremeno, spasavanje dece iz logora predstavljalo je čin od ogromnog humanitarnog značaja. Dijana Budisavljević i njeni saradnici učinili su mnogo da se deca izvuku iz smrtno opasnih uslova. Ta činjenica ne može se izbrisati, ali ni koristiti kao razlog da se umanje zločini NDH ili zanemari odgovornost njenih institucija.
Dijana Obekser-Budisavljević jeste spasavala decu iz pakla logora. Njena akcija odvijala se u okolnostima u kojima su za izvlačenje dece bili potrebni kontakti sa različitim predstavnicima vlasti i institucija, uključujući i one koje su delovale u okviru sistema NDH. Ta okolnost sama po sebi ne znači da su svi učesnici akcije delili ideologiju režima, niti da se odgovornost za zločine može izjednačiti sa humanitarnim radom.
Prikrivanje zločina, umanjivanje broja žrtava i relativizovanje genocida predstavljaju opasnost za istorijsko pamćenje. Ali isto tako, istorijska istina zahteva da se svaki pojedinac ocenjuje na osnovu proverljivih činjenica, a ne isključivo na osnovu verskih, nacionalnih ili porodičnih veza.
U raspravama među arhijerejima Srpske pravoslavne crkve povremeno se otvara i pitanje odnosa prema Dijani Budisavljević i mogućnosti njenog crkvenog priznanja. U široj javnosti nastavljaju se i rasprave o Alojziju Stepincu i mogućoj kanonizaciji. Ove teme zahtevaju ozbiljan istorijski i crkveni pristup, bez unapred donetih zaključaka o motivima svih učesnika.
Posle priznanja autokefalnosti Makedonskoj pravoslavnoj crkvi – Ohridskoj arhiepiskopiji, kao i brojnih sporova oko crkvene imovine, zadužbina, manastira i kulturnog nasleđa koje su podizali srpski kraljevi, despoti i velikaši, pitanja očuvanja srpskog duhovnog i kulturnog nasleđa ostaju izuzetno osetljiva.
Zato je važno da se o istorijskim događajima govori odgovorno, argumentovano i bez zaborava. Jer, ako se odreknemo istine o stradanju, gubimo mogućnost da razumemo prošlost. A ako istinu tražimo samo u onome što potvrđuje naše unapred formirane stavove, rizikujemo da i sami postanemo deo novih podela.
Delom korišćen tekst sa sajta Uskok / Stojan Janković
Za objavu priredio: Igor Rems
