Galipoljski Srbi: Narod koji je preživeo Turke, a nestajao pod komunističkom Jugoslavijom

PIŠE: Igor Rems

Preživeli su vekove pod turskim jarmom i izgnanstvo na vetrovitom Galipolju kraj Dardanela, ali nisu uspeli da prežive komunističku Jugoslaviju i “titoističku makedonizaciju”. 

Sudbina Galipoljskih Srba svedoči o tragediji jednog naroda koji je izgubio sebe pod pritiskom ideologije koja je sistematski brisala srpsko ime i pamćenje.

Prvi zapisi o Srbima u turskoj Trakiji javljaju se u 16. veku. Turci su ih preselili iz Srema i Pomoravlja, najviše iz okoline Jagodine, kao ratne zarobljenike nakon austro-turskih ratova. Naselili su ih u pustim krajevima oko Bajramiča i Karadže, gde su vekovima živeli izolovano, čuvajući veru, jezik i običaje.

U jednom popisu Galipolja iz prve polovine 16. veka zabeleženo je 332 domaćinstva izgnanika iz Srema. Defter pisan 1530. godine jasno pominje tamošnju grupaciju naseljenika pod nazivom Nevjernici prognani iz Srijema, koji su sultanovom zapoviješću naseljeni u spomenutim selima. Bilo je to u vreme sultana Sulejmana Osvajača (ili po turski: Zakonodavca tj Kanuni), a reč je o dotad slabo naseljenoj oblasti. U jednom fermanu kadiji iz Galipolja u vezi sa slanjem žita u Carigrad, u tom fermanu iz 1560. godine pominje se carski has Sremski Izgnanici (tur.Sürgünan-i Srem).

Do početka 20. veka Galipoljski Srbi su se delili u dve zajednice. Srbi iz Karadže prihvatili su grčku crkvu kako bi izbegli bugarsko nasilje, pa su posle 1923. i razmene stanovništva nestali u grčkom delu Trakije. 

Oni iz Bajramiča ostali su verni srpskom imenu. 

Najzaslužniji za buđenje srpske nacionalne svesti u Bajramiču, bio je "Bosanac" Adem-efendija, žandarmerijski poručnik, rodom iz Novog Pazara. On je dobio službu u tom kraju 1913. godine, a kako je njegova žena govorila samo srpskim jezikom, nastanili su se u Bajramiču. Srbin-musliman ih je nagovarao da se kao Srbi, odsele u svoju državu Srbiju, koja je tada bila prosperitetna zemlja. Meštani su to rado prihvatili, i ubrzo poslali delegaciju u Carigrad, koja je trebalo da pomoću srpskog i ruskog konzula uredi njihovo preseljenje i dobije pasoše za sve iseljenike.

Dvesta porodica prešlo je u Pehčevo, u istočnoj Južnoj Srbiji, gde su podigli domove i doneli svoju najveću svetinju, ikonu Svete Petke, koja se i danas čuva u kapeli porodice Galazov.

Interesantno je da ikona Svete Petke nikako nije davala da se zastakli. Svaki put kada bi to uradili staklo bi bilo razbijeno.

Govorili su starim srpskim dijalektom i čuvali običaje koji su u Srbiji odavno izbledeli. Ali posle 1945. godine, komunistička vlast u novostvorenoj ”makedonskoj republici” sistematski je brisala njihov identitet. 

Srpska crkva je proterana, škole su postale centri prevaspitavanja, a prezimena su preimenovana. 
Od Babalikovića nastade Babalakov, od Jovanovića Jovanovski, od Lazarevića Lazarov… Na pehčevskom groblju danas kamen svedoči o tihoj asimilaciji jednog naroda.

Po poslednjem popisu, u Pehčevu živi svega dvanaest Srba. 
Potomci Galipoljskih Srba izgubili su svoje poreklo, kao što je i cela Južna Srbija izgubila svoju srpsku dušu. 

Njihova priča je opomena da narod bez crkve, bez pamćenja i bez jedinstva nestaje.

Galipoljski Srbi preživeli su vekove tuđinske vlasti, Turkmenske razbojnike, progone i izgnanstva, ali nisu preživeli komuniste koji su im oduzeli ime, veru i pravo da budu ono što jesu.