Potkozarje u plamenu: Sjećanje na jun 1942.
PIŠE: Igor Rems
Danas je tačno 84 godine kada je počeo pogrom nad srpskim stanovništvom u Potkozarju.U odnosu prema srpskom stanovništvu vlasti Nezavisne Države Hrvatske koristile su jedinstvene specijalne metode. Tokom čitave 1942. godine provodili su potpuno „čišćenje sela“. Stanovništvo bi deportovali u logor, kuće pljačkali i palili.
Najčešće su ova opustošena sela uključena u sistem jasenovačkih logora. Tu su formirane ekonomije logora, u kojima je određen broj logoraša radio sezonski na poljoprivrednim radovima. Dolaskom zime oni su postali nepotrebni, pa su bili ubijeni. Krajem maja 1942. godine i svo srbsko stanovništvo Bosanske i Hrvatske Dubice na ovaj način deportovano je u logor. Umjesto Srba, u ova dva gradića kolonizovani su Hrvati, najčešće iz Hercegovine, kao i muslimani iz obližnjeg sela Orahove.
U ovim akcijama ustaša nisu pošteđeni ni oni Srbi koji su u toku 1941. godine prekršteni u rimokatoličanstvo. Najveća golgota srpskog stanovništva desila se u leto 1942. godine. Desetog juna 1942. godine započela je operacija „Zapadna Bosna“. Oko 30.000 hiljada njemačkih i ustaško-domobranskih vojnika pokrenulo je ofanzivu na planinu Kozaru, gdje se nalazilo oko 3.500 vojnika 2. krajiškog NOP odreda. Srpsko stanovništvo potkozarskih sela spas je pokušalo naći na ovoj planini.
Nakon što su nemačko-hrvatske snage uspele da zatvore obruč oko Kozare, u njemu se našlo preko 80.000 civila. Iako je 17. jula proglašen završetak operacija, nemačko-hrvatske jedinice sprovode „čišćenje“ terena Potkozarja, sve do druge polovine avgusta. Posledice po srpsko stanovništvo ovog kraja bile su nesagledive. Preko 68.500 stanovnika deportovano je u jasenovačke logore. Sprovođenje u logor pratilo je svakodnevno ubijanje civila.
Muškarci su odvojeni od svojih porodica.Stariji su odmah odvedeni u Donju Gradinu i tu ubijeni, dok su mlađi odvedeni u Logor III – Ciglana. Po dolasku u logor nove grupe muškaraca, oni iz prethodne grupe bili bi odvedeni u Gradinu i ubijeni. Deo muškaraca odveden je u logor Sajmište u Zemunu. Radnosposobni su iz Zemuna odvedeni u logore Trećeg rajha, dok su oni drugi u surovim uslovima vozom transportovani nazad za Jasenovac. Danima su boravili u prenatrpanim stočnim vagonima bez hrane i vode. Dana 28. avgusta 1942. godine kompozicija sa 5.000 do 6.000 ljudi, zatvorenih u 79 stočnih vagona, ušla je u logor Ciglanu. Oko polovine ljudi umrla je prilikom transporta. Oni preživeli prebačeni su preko Save u Gradinu i ubijeni.
Sa područja Kozare, u logore je odvedeno oko 23.800 dece do 14 godina starosti. Preko 10.000 dece dospelo je u Logor V – Stara Gradiška, 5.650 u sela Mlaka i Jablanac, koja su služila kao jasenovačke ekonomije, 1.300 u logor Ciglanu, oko 1.300 u logor Sajmište, dok je ostatak bio u raznim privremenim logorima na širem logorskom području.
U Logoru Stara Gradiška deca su nasilno odvajana od majki, koje su bile ili ubijene ili odvedene kao radna snaga u Treći rajh. Ta deca su boravila na otvorenom, sve dok nije u jednoj zgradi, ograđenoj bodljikavom žicom, osnovan dečji logor. U sobama bez namještaja deca su ležala na podu. Bez ikakve nege i pomoći, ona su u velikom broju umirala. Kao da ustašama nije bilo dovoljno što su deca umirala od gladi i bolesti, pa su ih i oni ubijali. Jedan dio dece ugušen je otrovnim plinom. U hrani im je stavljano sitno izdrobljeno i usitnjeno staklo pa su umirala u teškim mukama. Procjenjuje se da je, od oko 10.000 dece koja su prošla kroz logor u Staroj Gradišci, spašeno 3.000–3.500. Spašavanje su izveli aktivisti hrvatskog Crvenog krsta u sklopu akcije Diane Budisavljević.
Ko je Diana Budisavljević?
Diana Budisavljević(Inzbruk, 15. januar 1891 — Inzbruk, 20. avgust 1978), devojačko prezime Obekser(nem. Obexer), bila je humanitarka austrijskogporekla koja je tokom Drugog svetskog rata spasila 15.336 dece iz ustaških logora smrti u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj.
Deca koju je pokušavala da spasi bila su sa Korduna, Kozare, iz srpskih sela sa teritorije NDH.Ova akcija je bila jedna od najtežih i po broju spašenih najobimnijih humanitarnih akcija vezanih za koncentracione logore u Drugom svetskom ratu. Umrlo je 3.254 dece, tokom spašavanja ili odmah po napuštanju logora, iscrpljeno torturom, glađu i bolešću, dok je 12.082 izbavljene dece preživelo rat.
Bila je udata za hirurga Julija Budisavljevića, šefa hirurške klinike Medicinskog fakulteta u Zagrebu.On je bio jedan od malobrojnih zagrebačkih Srba pošteđenih ubijanja, proterivanja ili pljačke imovine za vreme NDH. Interesantno da je on bio rođak Jovanke Broz, devojačko Budisavljević.
Da bi sačuvala podatke o deci koju je zbrinjavala tokom rata, vodila je kartoteku o njima, s nadom da bi jednoga dana deca mogla biti vraćena svojim biološkim porodicama.
Imala je podršku uskog kruga ljudi, svi koji su se bavili spašavanjem dece iz logora rizikovali su sopstvene živote.
Krajem maja 1945. dešava se nezapamćeno monstruozna akcija nove vlasti. Dva agenta OZNE odnose albume sa fotografijama dece. Po nalogu Ministarstva socijalne politike Hrvatske od Diane Budisavljević je uzeta i celokupna kartoteka dece, iako nije bila završena identifikacija i repatrijacija.
Oduzimanjem dokumentacije Diani Budisavljević i njenoj saradnici Ivanki Džakuli, onemogućeno je da dalje rade na identifikaciji velikog broja dece.
„Znali smo da će sada mnoge majke uzalud tražiti svoju decu. Strašno rastajanje u logorima, dugogodišnja čežnja za njima na radu u Nemačkoj, a sada neće naći svoje najdraže”.
Njena ponuda da svojim radom pomogne na identifikaciji dece, u Ministarstvu Hrvatske nije prihvaćena.
Kartoteka sa 5631 imenom pronađena je 2023. godine i neki sa spiska su uspeli na osnovu toga da otkriju svoje poreklo.
Diana Budisavljević nosilac je Zlatne medalje Miloš Obilić i Carica Milica, orden drugog reda.
Od Republike Hrvatske za svoj požrtvovani, humani i izuzetno rizičan rad u spašavanju toliko dece nikada nije nagrađena.
